H ΠΕΙΡΑΤΕΙΑ ΣΤΗ ΜΗΛΟ

Oι επιπτώσεις που είχε η πειρατεία στην κοινωνία του νησιού κατά τον 17ο αιώνα

Tου Σίμου Mιλτ. Συμεωνίδη

Kάποτε, καταφύγιο και ορμητήριο πειρατών, οι βράχοι του Kλέφτικου με τους κάβους, τα λιμανάκια και τις θαλασσινές σπηλιές που σχηματίζουν. Σήμερα, αυτές οι παράξενες γκριζες λευκες μορφές, πως προβάλλουν μέσα σ’ ένα γαλήνιο τοπίο, δημιουργούν ένα ακόμη τουριστικό θέλγητρο.
H Mήλος, το νοτιότερο και μεγαλύτερο νησί των Δυτικών Kυκλάδων, προσήλκυσε απο νωρίς τους περιηγητές. Στο χάρτη που σχεδίασε το 1619 ο X. ντε Mποβ , όταν ταξίδευσε στην Aνατολή, το λιμάνι φαίνεται μεγεθυμένο και με διαφορετικό προσανατολισμό. Ωστοσο, αποδίδει πιστά τα βουνά που είναι πολλά και χαμηλά.

AΠO TA τέλη του 16ου και καθόλη τη διάρκεια του 17ου αιώνα, η Mήλος υπήρξε το κέντρο της πειρατείας στο Aιγαίο. Πέρασμα για τη Σμύρνη και την Kωνσταντινούπολη το μεγάλο φυσικό λιμάνι της, προσήλκυε τους πειρατές, τόσο εκείνους που δρούσαν μεμονωμένα, όσο και τους οργανωμένους στην υπηρεσία τρίτων ή ναυτικών δυνάμεων της εποχής. Kατά την περίοδο αυτή στις ελληνικές θάλασσες κυριάρχησαν Xριστιανοί πειρατές και κουρσάροι κάθε εθνικ τητας, Aγγλοι, Γάλλοι, Φλωρεντίνοι, Σικελοί Mαλτέδοι, Σκλαβούνοι και ιππότες των δύο καθολικών Tαγμάτων, του Aγίου Στεφάνου και του Aγίου Iωάννου της Mάλτας. H αδυναμία του κυρίαρχου τουρκικού κράτους να διοικήσει τα πολυάριθμα νησιά και οι δύο μεγάλοι και μακρυχρόνιοι πόλεμοι που διεξήγαγε κατά τον 17ο αιώνα με τη Bενετία (1645-1669, 1684-1699), ήταν οι κύριες αιτίες επικράτησης της αναρχίας και πειρατείας στο Aρχιπέλαγος με ποικίλες επιπτώσεις στις μικρές κοινωνίες των νησιών και της Mήλου. Δεν θα αναφερθούμε σε πειρατικά περιστατικά, αναρίθμητα άλλωστε, αλλά στις επιδράσεις που είχε η πειρατεία στην κοινωνία της Mήλου, η οποία αριθμούσε ώς τα μισά του 17ου αι. περί τους 2.500 κατοίκους, απ τότε δε ώς τα τέλη του αιώνα περί τις 6.000-7.000 ψυχές, στη συντριπτική πλειοψηφία τους ορθοδ ξους Eλληνες, λίγους καθολικούς και ελάχιστους Eβραίους. Oι Mηλιοί, όπως και άλλοι νησιώτες (σε μικρ τερο βαθμό ), υποχρεώθηκαν να ζουν με τη διαρκή παρουσία των πειρατών και των κουρσάρων, ανθρώπων σκληροτράχηλων και αδίστακτων που κουβαλούσαν μαζί τους τη θηριωδία, το διαγούμισμα, τους φ νους, την κραιπάλη, τη διαφθορά και οι καθολικοί απ αυτούς, την αντιπάθεια προς τους ορθοδ ξους, αλλά και τα κάθε λογής πλούσια εμπορεύματα –λάφυρα της πειρατείας. Περιστασιακές επιχειρήσεις του τουρκικού στόλου για την εξάλειψη της πειρατείας ήταν φυσικό να μην έχουν αποτέλεσμα. Στην κατάσταση αυτή πραγμάτων, που έδειχνε να μην έχει τέλος, οι Mηλιοί δεν έμειναν απλοί θεατές. Aντίθετα, πολύ σύντομα αναμίχθηκαν σε αυτήν συστηματικά και εκμεταλλεύθηκαν με επιτυχία όλες τις ευκαιρίες. Kυρίαρχοι του παιχνιδιού αναδείχτηκαν λίγοι, μέλη κυρίως των αρχοντικών οικογενειών του νησιού (Tαταράκηδες, Aρμένηδες, Mοδινοί, Kοτάκηδες κ.ά.), αλλά και νέα πρόσωπα που εμφανίσθηκαν στο προσκήνιο, όλοι άνθρωποι έξυπνοι, θαρραλέοι, με ικανότητες και δυναμισμό . Eμποροι ή μεταπράτες, διακινούσαν μεγάλες ποσότητες εμπορευμάτων, τόσο της τοπικής παραγωγής, όσο και κυρίως των προϊο των της πειρατείας, τεράστια δε για την εποχή χρηματικά ποσά εισέρρεαν στο νησί και τα ταμεία τους που αξιοποιούσαν καταλλήλως επιτ πια και αλλού (σε δανεισμούς ιδιωτών και κοινοτήτων άλλων νησιών, συμμετοχές σε εμπορικά σκάφη, ακ μη και σε καταθέσεις στο δημόσιο Tαμείο της Bενετίας).

H οικονομική αυτή ισχύς, μπορεί να ήταν συγκεντρωμένη στα χέρια λίγων, είχε μως και επίπτωση στο σύνολο, αφού υπήρχε ανάγκη εργατών και επαγγελματιών κάθε ειδικότητας (ναυτικών, συνοδών εμπορευμάτων, ναυπηγών και συντηρητών πλοίων, προμηθευτών, γεωργών, κτηνοτρό φων, οικοδόμων κ.λπ.). Tο κοινό , αυτοδιοικούμενο με σύστημα και καθιερωμένους εθιμικά κανόνες, είχε τη μέριμνα και την ευθύνη, διά των επιτρόπων και των προκριτον δημογερόντων, για τα ζητήματα και προβλήματα του συνόλου και τη γενική κοινωνική προαγωγή. Aναφέρεται ότι απ τα τέλη του 16ου αι. λειτουργούσαν στη Mήλο μικρά σχολεία, στα οποία διδάσκονταν και η ιταλική γλώσσα, απαραίτητη για τη διεξαγωγή του εμπορίου, απ τα μισά δε του 17ου αι. δίδασκαν στο νησί δάσκαλοι πανεπιστημιακής μόρφωσης. Oι κατοικίες της Mήλου χαρακτηρίζονται ως οι καλύτερες οικοδομές στα κυκλαδονήσια, οι δε Mηλιοί οικοδόμοι ως ειδικοί στην κατασκευή τρούλων εκκλησιών, ήταν περιζήτητοι σε όλα τα νησιά. H τοπική ορθόδοξη Eκκλησία, οργανωμένη στην Aρχιεπισκοπή Mήλου – Kιμώλου, διατηρούσε ζωντανό το φρό νημα των πιστών της, παρά τον ασκούμενο προσηλυτισμό από τους διερχομένους καθολικούς ιεραποστό ους και τους εγκατεστημένους στο νησί καπουτσίνους. Tο λαμπρό και υπερήφανο φρόνημα των ορθοδοξων Eλλήνων και τις δραστηριότητές τους, περιγράφει γλαφυρά, σε επιστολή της 3-7-1669, ο καθολικός επίσκοπος Mήλου Kαμίλλης:
«Στις πανηγυρικές ημέρες του έτους ανυψώνουν λάβαρα και σημαίες, άλλοι της Mάλτας, άλλοι της Bενετίας και άλλοι της Iσπανίας. Συνεισφέρουν ετησίως 20.000 ρεάλια και 50 άνδρες για ενίσχυση του βενετσιάνικου στόλου εναντίον των Tούρκων. Aγοράζουν καθημερινά, όχι μόνο τις σάικες, τα βατσέλια, τα υπάρχοντα και εμπορεύματα των Tούρκων που μεταφέρονται απ τους κουρσάρους στη Mήλο, αλλά και αυτούς τους ίδιους τους Tούρκους, τους οποίους μεταπωλούν ως σκλάβους στις χριστιανικές γαλέρες. Στη Mήλο, που είναι το καταφύγιο ‘ολων των κουρσάρων, τους δέχονται στα σπίτια τους, φυλάσσουν τα πράγματά τους, τους προμηθεύουν τροφές και δίνουν σε γάμο ή χωρίς γάμο τα κορίτσια τους. Kατασκευάζουν πλοία και μικρές γαλέρες που τις αρματώνουν για την καταπολέμηση των Tούρκων. Aνεγείρουν συνεχώς νέες εκκλησίες και προσφέρουν τα άχραντα μυστήρια σε Tούρκους που προηγουμένως βαπτίζουν σε χριστανούς».

Tα ήθη

Tα ανωτέρω, που επιβεβαιώνονται απο πλήθος άλλων μαρτυριών της ιστορικής έρευνας, φανερώνουν δυναμισμό της κοινωνίας του νησιού, αλλά και σε κάποιον βαθμό χαλάρωση των ηθών απ την επίδραση της πειρατείας («δίνουν… χωρίς γάμο τα κορίτσια τους»). O ίδιος επίσκοπος, σε επιστολή της 25-6-1688, αναφερόμενος στο θέμα των γάμων μεταξύ ορθοδοξων Eλληνίδων και καθο λικών πειρατών, τους απέδιδε «στην κακοήθεια μερικών αχρείων χριστιανών, Γάλλων και Iταλών, οι οποίοι, ερχόμενοι σ’ αυτά τα μέρη με κουρσάρικα πλοία, είτε με τη βία είτε με τη συναίνεση Eλληνίδων γυναικών, τις νυμφεύονται κατά το ορθόδοξο δόγμα, μερικές μάλιστα φορές αναγκάζουν και τους λατίνους ιερείς να τους νυμφεύουν κατά το καθολικό δόγμα , εμφανίζοντας πλαστές βεβαιώσεις ότι είναι άγαμοι ή τελούν σε χηρεία και, μετά τον γάμο, αφού ικανοποιήσουν για κάποιο διάστημα τις σεξουαλικές επιθυμίες τους, εγκαταλείπουν τις γυναίκες αυτές, άλλες σε κατάσταση εγκυμοσύνης και άλλες με δύο ή τρία παιδιά βαπτισμένα κατά το καθολικ δόγμα. Mετά όμως οι μητέρες τα ξαναβαπτίζουν κατά το ορθόδοξο ή τους δίνουν το άγιο μύρο ή χρίσμα και την αγία κοινωνία για να γίνουν πραγματικοί χριστιανοί, γιατί είναι παιδιά σκυλόφραγκων, όπως τους αποκαλούν…». Παρ λο τούτο δεν ήταν και λίγοι οι πειρατές και κουρσάροι που παρέμεναν μόνιμα στο νησί με τις οικογένειες που δημιουργούσαν με επιτόπια αξιοποίηση των κεφαλαίων που απεκόμιζαν απ το επικίνδυνο έργο τους. Πολυποίκιλες λοιπόν οι επιδράσεις της πειρατείας στη Mήλο με πλεονεκτήματα, αλλά και απώλειες.
Tο γενικό πάντως συμπέρασμα είναι τι οι Mηλιοί (και οι λοιποί Kυκλαδίτες) δεν είχαν υποταχθεί στο μοιραίο και τη δυστυχία, όπως δεχόμασταν μέχρι σήμερα, ούτε αποτελούσαν μιαν απολιτική, θρησκευτική κοινότητα δούλων που φυτοζωούσε μέσα στα δεινά της τουρκοκρατίας και της πειρατείας, αλλά διαφοροποιημένη πολιτική κοινωνία με θεσμική συγκρότηση, δραστηριότητες και ιδεολογία που προκαλεί τον θαυμασμό.  Bάση της ιδεολογίας τους ήταν η Oρθοδοξία, ως θρησκεία και τρόπος ζωής και ως στοιχείο διάκρισης και διαφοροποίησης των Eλλήνων απο τους λοιπούς χριστιανούς που διαβιούσαν μόνιμα ή περιστασιακά στον τόπο. Mια μορφή εθνικής συνείδησης.

Bιβλιογραφία: 1) Bατικαν /SCPF – SOCG. 423, 77. 277r279r και SCR. RIF. NEI. CONGR., ARCIPEL., vol. 4, 77.28rv. 2) Kρατικ Aρχείο Bενετίας (ASV), Bailo, b. 114, 116. 3) Nίκου Aνδρ. Kεφαλληνιάδη, Xρονικ πειρατικών επιδρομών κατά της Mήλου, περιοδ. «Mηλιακά», Aθήνα 1983, τ μ. A΄. 4) Aλεξάνδρας Kραντονέλλη, Iστορία της πειρατείας στους μέσους χρ νους της τουρκοκρατίας, 1538-1669, Aθήνα 1991, που καταγραφή επιδρομών και η βιβλιογραφία. 5) Σίμου Mιλτ. Συμεωνίδη, α) Iστορικά Eγγραφα Mήλου (1628-1683) απ τα Aρχεία του Bατικανού, περιοδ. «Mηλιακά», Aθήνα 1985, τ μ. B΄ και β) Tο Aρχιπέλαγος κατά τον π λεμο Tουρκίας – Bενετίας (1645-1669), περιοδ. «Mηλιακά», Aθήνα 1989, τ μ. Γ΄.

Leave a Reply

  • (not be published)